Forum Budowlane - budownictwo, maszyny i urządzenia budowlane, opinie i porady ekspertów

Przeciwwypadkowe zabezpieczenia maszyn

Ocena: 0
3378

Maszyny i urządzenia techniczne do robót ziemnych, budowlanych i drogowych, zwane maszynami roboczymi, stosowane u danego pracodawcy, decydują w dużej mierze o bezpieczeństwie osób, środowiska i mienia. Przepisy kodeksu pracy, a zwłaszcza przepisy szczególne, zawierają w tym zakresie określone wymagania co do ich konstrukcji, budowy i użytkowania.

Fot. Volvo CE

A więc maszyny robocze powinny być wyposażone w określone przeciwwypadkowe zabezpieczenia, aby zapewniały bezpieczne i higieniczne warunki pracy, a w szczególności zabezpieczały operatorów przed urazami (np. przejechaniem, zgnieceniem, poparzeniem), porażeniem prądem elektrycznym, nadmiernym hałasem, szkodliwymi wstrząsami, działaniem wibracji oraz szkodliwym i niebezpiecznym działaniem innych czynników w środowsku pracy. Powinny również uwzględniać zasady ergonomii.

Dopuszczanie maszyn do eksploatacji
Obowiązujące w Polsce przepisy w zakresie ochrony pracy, stanowią, że niedopuszczalne jest wyposażanie stanowisk pracy w maszyny robocze, które nie spełniają wymagań dotyczących oceny zgodności, czyli obowiązkowego certyfikatu na znak bezpieczeństwa lub deklarację zgodności. Deklaracja zgodności, która stanowi ważny dokument do każdej maszyny roboczej, to oświadczenie producenta lub jego upoważnionego przedstawiciela stwierdzające, na jego wyłączną odpowiedzialność, że maszyna jest zgodna z zasadniczymi wymaganiami. Maszyny robocze, które nie spełniają tych wymogów, powinny być wyposażone w zabezpieczenia, z uwzględnieniem warunków lokalnych. Należy to do obowiązków pracodawcy!

Programy bezpieczeństwa
Eksploatacja maszyn roboczych powinna być zgodna z ich instrukcją obsługi. Maszyny powinny być eksploatowane w sposób minimalizujący ryzyko dla operatorów, a opracowywane przez specjalistów programy bezpieczeństwa, powinny obejmować identyfikację zagrożeń, ich unikanie i zmniejszanie intensywności ich działania.

Programy te powinny być wdrażane i powinno być zapewnione ich przestrzeganie. Również od operatorów maszyn roboczych wymaga się odpowiedzialności za bezpieczeństwo swoje i innych na każdym stanowisku pracy, rozpoznawania zagrożeń i znajomości metod ich unikania. Szkolenia muszą być prowadzone regularnie i muszą być dokumentowane.

Gdzie występują zagrożenia?
Zagrożenia związane z maszyną roboczą występują np. w jej układzie sterowania, miejscu podawania surowca i odbioru produktu, miejscu pracy, w układzie napędowym, transporcie, przenośnikach taśmowych, w miejscu, gdzie może być uwolniona energia (np. ciśnienia oleju lub powietrza). Zagrożenia mają ponadto miejsce w czasie uruchamiania, zatrzymywania, regulacji, nastawiania, czyszczenia, konserwacji czy napraw.

Elementy obracające się i wirujące
Typowe zagrożenia związane z układami napędowymi to pochwycenia i wciągnięcie za odzież roboczą np. przez wystające śruby, pochwycenie przez przekładnie pasowe, przekładnie zębate czy przenośniki taśmowe. Operatorzy maszyn muszą być wówczas zabezpieczeni przed zagrożeniami, jakie stwarzają obracające się lub wirujące części przez zastosowanie jednego lub więcej sposobów. Przykładowo, jeżeli to możliwe, wentylatory w układach chłodzenia silników spalinowych, mają łopatki wykonane z odpowiedniego tworzywa sztucznego, a nie z metalu. W razie wypadku skutki będą mniej groźne. Choć jest tam podstawowe zabezpieczenie w postaci osłony (fot. 1), to jednak może mieć miejsce sytuacja, w której mechanik podczas naprawy maszyny zdejmie osłonę i zapomni ją założyć. Takie postępowanie jest zabronione, gdyż istnieje ryzyko powstania wypadku.

Fot. 1. Osłona wentylatora zabezpieczająca przed wciągnięciem ręki operatora
Fot: Atlas Copco


Układy hydrauliczne i pneumatyczne
Operatorzy maszyn, w których występują układy hydrauliczne i pneumatyczne, muszą być zabezpieczeni przed strugami oleju hydraulicznego pod ciśnieniem lub sprężonym powietrzem.

Elementy tych układów (np. zawory bezpieczeństwa) muszą być tak skonstruowane, aby maksymalne ciśnienie nie było przekroczone, spadek ciśnienia nie powodował zagrożenia, a przewody hydrauliczne i pneumatyczne nie uległy uszkodzeniu, np. przedziurawieniu czy pęknięciu, w wyniku nagłego przemieszczenia się albo uwolnienia strumienia oleju hydraulicznego lub powietrza pod ciśnieniem.

Oddzielnym zabezpieczeniem w układach hydraulicznych niektórych maszyn roboczych jest tzw. zamek hydrauliczny (fot. 3), zabezpieczający m.in. przed gwałtownym opadnięciem siłownika hydraulicznego, np. wysięgnika w ładowarce jednonaczyniowej czy wysięgnika teleskopowego w ładowarce teleskopowej, w przypadku, gdy pęknie przewód doprowadzający olej do tego siłownika.

Fot. 2. Uszkodzenie przewodu hydraulicznego mogące doprowadzić do poparzenia gorącym olejem pod ciśnieniem
Fot. P. Sosiński


Fot. 3. Zamek hydrauliczny (model) będący zabezpieczeniem przeciwwypadkowym w układzie hydraulicznym maszyny
Fot. J. Traczyk


Gwałtowne opadnięcie wysięgnika mogłoby doprowadzić do uszkodzenia maszyny, jak również spowodować uraz u pracowników, prowadząc do wypadku!

Włączniki, wyłączniki i przełączniki
Operator musi się upewnić czy sterowanie spełnia wymagania bhp oraz, że maszyna którą obsługuje ma odpowiednie włączniki, wyłączniki oraz przełączniki (przykłady na fot. 4), osiągalne dla niego bez konieczności przemieszczania się, a więc bez sięgania w miejsca, w których występuje ryzyko powstania wypadku. Nie dotyczy to elementów regulacji.

Fot. 4. Włączniki, wyłączniki w maszynach roboczych (np. sprężarce przewoźnej oraz w agregacie prądotwórczym)
Fot. Atlas Copco


Jeżeli naciśnięcie włącznika „Start” nie uruchomiło maszyny z jakichś przyczyn (np. naciśnięty był wyłącznik „Stop”), to po usunięciu tych przyczyn, nie powinna ona uruchomić się samoczynnie. Konieczne musi być ponowne naciśnięcie włącznika. Jeżeli przycisk „Start” nie uruchamia maszyny, to nie wolno uporczywie próbować uruchomienia, bowiem może to spowodować uszkodzenie układu elektrycznego.

Maszyna wyłączona powinna być zabezpieczona przed włączeniem przez osoby postronne, a więc włączniki i przełączniki muszą być tak zabezpieczone, aby nie było możliwości nieumyślnego naciśnięcia, które stwarza zagrożenie.

Włączniki ręczne mogą być zabezpieczone przed niezamierzonym ich włączeniem. Te naciskane stopami muszą być tak osłonięte, że niezamierzone ich przestawienie w pozycje pracy nie jest możliwe.

Operatorzy muszą upewnić się, że maszyna nie uruchomi się samoczynnie, gdy zasilanie będzie przywrócone po jego zaniku. I w tym przypadku ważnym urządzeniem zabezpieczającym w niektórych maszynach jest wyłącznik awaryjny „Stop” koloru czerwonego (widoczny na fot. 4 z prawej strony), łatwo osiągalny z miejsca operatora w normalnej pozycji i ręcznie resetowany przed ponownym uruchomieniem maszyny. Awaryjne odłączanie całkowicie wyłącza zasilanie, chroniąc operatora przed porażeniem prądem.

Wyłącznik awaryjny, powinien zatrzymać nie tylko samą maszynę, ale i wszystkie urządzenia umieszczone przed nią lub za nią (np. w ciągu technologicznym do produkcji, sortowania i uszlachetniania kruszyw), jeżeli dalsze ich działanie może być niebezpieczne.

Kolejne urządzenie zabezpieczające to wyłącznik różnicowoprądowy. Jest on montowany m.in. w betonowniach i z pewnością przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa w instalacjach elektrycznych rozłączając obwód, gdy wykryje, że prąd elektryczny wypływający nie jest równy prądowi wpływającemu, dzięki czemu zmniejsza się zagrożenie porażenia. Nie jest on niestety skuteczny w przypadku, gdy operator dotknie równocześnie zera i fazy. Wyłącznik ten jest stosowany jako ochrona dodatkowa, obok samoczynnego wyłączenia zasilania mającego miejsce w przypadku bezpośredniego zwarcia pomiędzy fazą i obudową.

Przeglądy maszyn
Jeżeli maszyna nie jest używana albo jest regulowana, czyszczona lub smarowana, musi być tak odłączona, aby była zablokowana możliwość jej włączenia przez osoby inne niż serwisująca maszynę. Procedury odłączania mają na celu odizolowanie maszyny od źródła energii oraz pozbawienie energii zakumulowanej. Takimi maszynami są np. narzędzia udarowe ręczne, koparki i sprężarki przewoźne.

Podczas przeglądów powinny być wdrożone ogólne zasady, że osoby przeszkolone na danej maszynie i mające uprawnienia (książka operatora maszyn roboczych) mogą wykonywać obsługę. Maszyna musi być wyposażona w takie urządzenia zabezpieczające, które odłączając od źródła zasilania, pozbawia ją także energii w niej zakumulowanej, która mogłyby uwolnić się w czasie przeglądu. Pamiętać należy, że energia mogła być zakumulowana w sprężonym powietrzu czy w układach hydraulicznych. Gorące elementy muszą wystygnąć. Osoba dokonująca przeglądu (operator, serwisant) musi przestrzegać zasad odłączania maszyny od źródła energii. Maszyna powinna być zwyczajnie wyłączona przed jej odłączeniem z zastosowaniem odpowiednich urządzeń blokujących. Po odłączeniu, a przed rozpoczęciem przeglądu należy sprawdzić czy maszyna na pewno nie działa (np. naciskając przycisk „Start”).

Podsumowanie
Przeciwwypadkowe urządzena zabezpieczające muszą:

  •  chronić operatora/serwisanta przed zagrożeniami,
  • eliminować lub kontrolować zagrożenia,
  • być trudne do obejścia,
  • być łatwe w użyciu,
  • zapewniać odpowiedni poziom bezpieczeństwa.

Nie mogą także same stwarzać zagrożenia oraz utrudniać normalnej pracy. Muszą wykluczyć następujące sytuacje: utratę sygnału (napięcia w obwodach bezpieczeństwa, utratę zdolności działania przełączników, utratę funkcji monitorowania, niezdolność do doprowadzenia do stanu bezpieczeństwa w przypadku pojawienia się zagrożenia).

Maszyna robocza powinna być tak skonstruowana, aby w przypadku awarii osiągała stan bezpieczeństwa a więc działała poprawnie przez określony czas w określonych warunkach.

Producenci maszyn roboczych powinni tak projektować maszyny i wyposażać je m.in w przeciwwypadkowe urządzenia zabezpieczające, aby w możliwie największym stopniu wyeliminować możliwość wadliwego działania elementów systemu zabezpieczającego, doprowadzającego do powstania zagrożeń, będących przyczyną wypadków przy pracy.

mgr inż. Paweł Sosiński

Źródło: Forum Budowlane, nr 8 (243) 2016
PODZIEL SIĘ:
OCEŃ:
- Reklama -